۰

دسته‌بندی نشده

معرفی مسجد دو مناره سقز

اسفند ۱, ۱۳۹۲ در ۳:۵۹ بعد از ظهر توسط

به گزارش سقز نیوز ، مسجد دو مناره
سقز واقع در محله میان قلعه سقز و در دامنه یگانه تپه تاریخی داخل شهر ؛ یعنی
نارین قلعه ، و در واقع در بافت قدیم شهر ، در خیابان امام خمینی و پشت حسینیه سقز
، قرار دارد . این مسجد در محیطی آزاد ساخته شده ، و از هر طرف باز است . از طرف
شمال به یک کوچه سه متری محدود به تپه قلعه قدیم نارین قلعه و خیابان امام ، و از
طرف جنوب به محوطه باز حوضخانه راه دارد . در جهت غرب به یک گذرگاه چهار متری ، و
از طرف شرق نیز به یک کوچه یک متری محدود است . این مسجد در سال ۱۳۸۰ با شماره
ثبتی ۲۶۰۰ ، جزء آثار ملی کشور به ثبت رسید.

 ارزش تاریخی مسجد

بنای مسجد طبق روایات
محلی ، به زمان شیخ حسن مولان آباد ، از عرفای حکیم ریاضیدان مشهور عصر افشاریه ،
بر می گردد . هنگام عزیمت نادرشاه افشار به بغداد  وی از منطقه سقز عبور کرد
و طبق درخواست شیخ حسن مولان آباد برای ساخت مسجدی برای اهالی شهر سقز . نادرشاه
دستور ساخت این مسجد را در بافت قدیم شهر سقز داد . در حال حاضر نیز برخی از اهالی
منطقه به این مسجد ، مسجد شیخ حسن مولان آباد می گویند .

از نشانه ها و دلایل صحت
این مدعا ، این است که در این سفر ،نادرشاه دو عصای مرصع و یک سفره منقوش زیبای
چرمی را نیز به شیخ حسن هدیه می دهد . این وسایل در حال حاضر ، در قریه مولان آباد
، که آرامگاه این عارف عالی رتبه در آن قرار دارد . نگهداری می شود . همچنین ، یک
جلد کلام ا… مجید خطی در مقبره شیخ حسن است ، و تاریخ آن به اواخر دوره افشاریه
دلالت دارد . همچنین با توجه به کاشیکاریهای این مسجد که بیشتر مربوط به اواخر
افشاریه و اوایل زندیه است و خصوصیات آن دوران را دارد می توان به طور قطع مطمئن
شد که بنا مربوط به دوره افشاریه است ، و در دورانهای بعدی مرمت شده و تعمیرات
جزئی در آن صورت گرفته شده است

شرح بنای مسجد

مسجد دو مناره سقز ،
پلانی تقریبا مربع شکل دارد . در ساخت این مسجد ، از مصالحی مانند : خشت خام ،
ملات گل ، سنگهای لاشه ، آجر و چوب استفاده شده است .

ورودی اصلی این مسجد ، در
ضلع غربی قرار گرفته است . این در ورودی ، سر در آجری با بافت گره چینی آجر و کاشی
زرد رنگ دارد ، که معرف دوره زندیه است . بعد از در ورودی ، یک دالان ارتباطی برای
رسیدن به شبستان مسجد قرار دارد . ابعاد این دالان ارتباطی ، حدود ۳ در ۵/۳ متر
است ، که از همین دالان به وسیله نه پله می توان به پشت بام مسجد رسید. پله های
این راه ارتباطی ، بدین صورت ساخته شده اند که از چوبی جهت لبه پله استفاده نموده
، و برای ساخت پله ها پشت این لبه چوبی را به وسیله سنگهای لاشه ، خشت خام و
اندودکاه گل پر کرده اند.

شبستان مسجد دقیقا در ضلع
شرقی این دالان قرار دارد ، که از طرق درگاه جداگانه می توان به آن را ه یافت .
ابعاد این شبستان ، حدود ۱۰ در ۱۲ متر است .. سقف این شبستان با ارتفاع ۲ متر و ۸۰
سانتیمتر ـ همانند بیشتر مساجد آن محل ـ بر روی چهار ستون چوبی تقریبا مدور با سر
ستونهای چوبی مشکل ، تکیه داده است . پشت بام این مسجد تا سال ۱۳۶۴ ،کاهگلی بود ؛
که در آن سال با همت اهالی محله ، اندود کاهگل برداشته و پشت بام بنا آسفالت شد .
قطر ستونهای این بنا در حدود ۳۵ سانتیمتر است . که بر روی پایه ستونهایی سنگی با
همین قطر قرار دارند.

در ضلع جنوبی این شبستان
و قبل از هر چیزی ، محراب مسجد جلب توجه می کند . این محراب ، بافت قدیم خود را که
همان طاق هلالی باشد ، حفظ کرده است . البته به دلیل اینکه در سال ۱۳۷۸ همه مسجد
گچکاری مجدد شد ، تغییراتی در تزیینات و مشخصه های آن به وجود آمد ؛ به طوری که
امروزه فقط محرابی هلالی مشاهده می شود که بر بالای آن “ بسم ا….  الرحمن
الرحیم ” با گچ ، قالب گیری شده است . در ضلع جنوبی شبستان علاوه بر محراب ، دو
راه ارتباطی دیگر که دقیقا شکل محراب را دارند ، برای راه یافتن به ایوان جلوی
مسجد ، تعبیه شده است .

قطر دیوارهای این مسجد
،حدود یک متر و ۷۰ سانتیمتر است ، که در ضلع جنوبی و داخل محراب ، بوضوح می توان
آن را مشاهده کرد . راز استحکام و پایداری بنا از دوره افشاریه تاکنون ، بدون
تردید همین ضخامت و ستبری دیوارهای آن است . در ضلع شرقی شبستان ، شش تاقچه با
اندازه های متفاوت قرار گرفته است ، که از ان برای نگهداری مصحفها و وسایل دیگر
مربوط به مسجد استفاده می شود .. در این ضلع ، همچنین یک در ارتباطی به اتاق در
ضلع شرقی مسجد که برای انباری از آن استفاده می شود ، تعبیه شده است .

در ضلع شمالی شبستان و در
زمانهای قبل ، سکویی وجود داشت که احتمالا کاربرد آن برای این بود که بچه هایی که
در نماز یومیه شرکت می کردند ، بالای آن نمازشان را به جا می آوردند و می توانستند
امام جماعت مسجد را ببینند. این سکو در حال حاضر وجود ندارد . در این ضلع در سال
۱۳۷۹ ، شومینه ای ساختند که بیشتر جنبه تزیینی دارد . و از آن استفاده چندانی نمی شود
در این ضلع شبستان بجز این شومینه ، دیگر هیچ گونه عنصر تزیینی ، همانند تاقچه یا
عناصر دیگر ، دیده نمی شود .

در ضلع غربی شبستان ،
چهار تاقچه با اندازه های متفاوت ساخته شده اند ، که همان کاربرد تاقچه های ضلع
شرقی را دارند . تاقچه هایی که از آنها نام برده شد ، به دلیل متاخر بودن گچکاری
مسجد ، مشخصه بارزی ندارند که بتوان آن را بر شمرد . فقط ، تاقچه هایی اند معمولی
با شکل تقریبا مستطیلی ، که البته دیوارهای اضلاع شبستان را از یکنواختی بیش از حد
خارج کرده اند .

 در ضلع غربی مسجد علاوه
بر دالان ارتباطی به شبستان اصلی مسجد ، دو اتاق دیگر نیز وجود دارد که در ادوار
پیشین ، محل سکونت طلبه های دینی و محل درس خواندن آنان بود . در حال حاضر ،
کاربری این دو اتاق عوض شده ؛ به طوری که یکی از اتاقها به وضو خانه تبدیل شده ، و
اتاق دیگر نیز خالی مانده است . راه ارتباطی به این اتاقها ، از داخل شبستان است .
از طریق اتاق اول ، می توان به اتاق دوم راه یافت .

احتمالا ، از ایوان جلویی
مسجد ، به عنوان مصلای تابستانی استفاده می شد . به دلیل اینکه این مسجد همانند
اغلب خانه های این منطقه بر سطحی شیبدار بنا شده است ، معماران اولیه آن برای
اینکه بتوانند مسجد را بر روی سطحی مسطح بنا کنند .مجبور شدند در جلویی مسجد سکویی
از سنگهایی لاشه با ارتفاعی در حدود ۴ تا ۵/۴ متر بنا نمایند ، و سپس مسجد را بر
روی این سکوی سنگی بنا کنند . ایوان جلوی مسجد ، دقیقا بر روی این سکوی سنگ چین
ساخته شده است . ابعاد این ایوان ۸۰/۴ در ۱۶ متر می باشد . که با شبستان اصلی مسجد
دارای بامی در یک سطح است . این ایوان در ضلع غربی ، همانند خود مسجد ،در مجزایی
دارد . بر بالای این در ورودی ، سر دری با بافت گره چینی آجر و کاشی هست ، که در
آن عبارت : “ علی مدد”  نقش شده است . علاوه بر این در ورودی را می توان از
طریق محراب و درهای جانبی آن ؛ یعنی از داخل شبستان مسجد ، به این ایوان راه یافت
در ضلع جنوبی این ایوان ، شش ستون چوبی با سر ستونهایی دقیقا مشابه ستون و سر
ستونهای داخل شبستان تعبیه شده است . که بار سنگین سقف ایوان را به دوش می کشند .

کف این ایوان ، تقریبا ۵۰
سانتیمتر از کف شبستان اصلی مسجد پایین تر است . به همین دلیل ، ستونهای آن نیز در
حدود نیم متر از ستونهای داخلی شبستان بلندترند . نکته قابل توجه در این ایوان ،
این است که برای پوشاندن سقف آن ، از چوبهای یک پارچه ای به طول تقریبی پنچ متر
استفاده شده است . علاوه بر ستونهای چوبی در این قسمت ، نرده چوبی نیز با طرح ساده
برای جلوگیری از پرت شدن افراد از ایوان به پایین مسجد ، تعبیه شده است . کل این
مجموعه ایوان ، جلوی مسجد نمایی بسیار دیدنی و زیبا بخشیده است . همین بافت جلویی
مسجد ، آن را در میان مساجد منطقه کردستان و شاید هم ایران متمایز کرده است .

در ضلع شرقی ایوان ،
مقبره یکی از امامان جماعت مسجد ، به نام سید حکیم ، قرار دارد . مردم برای تبرک و
زیارت ، هر روزه آنجا می روند.

 گلدسته های مسجد

موقعیت دو گلدسته بسیار
زیبای این مسجد ـ که وجه تسمیه مسجد نیز شده اند ـ بدین صورت اسست که دو گلدسته در
ضلع شرقی و غربی مسجد ، و دقیقا در موازات محراب مسجد قرار گرفته اند . هر دو
گلدسته ، به صورتی بنا شده اند که نیمی از آنها داخل دیوارهای مسجد قرار دارد ، و
نیمه دیگر آن نیز بیرون است.

برای ساخت مناره ها در پی
، از سنگ استفاده شده و برای بدنه ، کلا آجر و کاشیهای معقلی رنگی به کار رفته است
. این گلدسته ها با استفاده از کاشیهای معقلی و با نقوش زیبای هندسی ، تزیین شده
اند . البته ، تزیینات کاشیکاری دو گلدسته ، متفاوت است . و در کل گلدسته ضلع غربی
تزیینات بیشتری دارد.

برای ورود به داخل گلدسته
ها ، از پشت بام و از طریق دریچه کوچکی که با یک فرم در هر دو مناره تعبیر شده است
، می توان به داخل مناره ها راه یافت ، انتهای مناره ها با شش ستون استوانه ای
کوچک و با ارتفاع تقریبی یک متر ، به سقف مناره ها منتهی می شود.

ارتفاع گلدسته ضلع غربی
از سطح پشت بام ، حدود ۵ متر و ۳۰  سانتیمتر است ، و۲ متر و ۸- سانتیمتر قطر
دارد ، که با ۱۱ پله ، می توان به بالای آن راه یافت . گلدسته ضلع شرقی نیز
ارتفاعی حدود ۵ متر و ۸۰ سانتیمتر ، و قطری حدود ۲ متر و ۶۰ سانتیمتر دارد ، که
راه ارتباطی بر بالایی آن نیز از طریق ۱۲ پله ممکن می شود

گلدسته ضلع غربی ، ۱۵
سانتیمتر به طرف کوچه غربی مسجد منحرف می باشد. در ادوار پیشین مؤذن برای اذان
گفتن به بالای این مناره ها می رفت تا صدایش به گوش همه محله برسد . اما در حال
حاضر ، این رسم منسوخ شده است ، و مناره ها این کاربرد خود را از دست داده اند .

 حوضخانه مسجد

حوضخانه این مسجد در
منتهی الیه ضلع جنوبی مسجد و مجزا از آن ساخته شده است . از طریق ۱۴ پله مرمرین
سفید که در غرب مسجد ساخته شده اند ، می توان به آن راه یافت . این حوضخانه از نظر
معماری ، اهمیت فراوانی دارد و همزمان با بنای اصلی مسجد ، ساخته شده است . پلان
کلی ساختمان هشت متر است ، که اضلاع چهارگانه ان در انتهای دیوارها  ، به
وسیله چهار فیلپوش متوسط ،به سقفی گنبدی با قطر تقریبی ۵ متر منتهی می شود.

برای روشنایی داخل نیز در
اطراف گنبد ، روزنه های مدوری تعبیه شده است . که براحتی روشنایی داخل حوضخانه را
تامین می کند . در ساخت این بنا نیز همانند مسجد در پی ، از سنگ و برای بدنه ، از
آجر استفاده شده است . کف این حوضخانه ، سنگ فرش زیبایی دارد . در چهار طرف حوض
نیز چند عدد سنگ خارای میان تهی برای نشستن کسانی که وضو می گیرند ،گذاشته شده است .

شبکه آبرسانی حوض و
آبریزگاهها در قدیم ، بدین صورت بود که آن کاریز به وسیله جوییهای سنگی ، به داخل
حوض سرازیر می شد . این آب از داخل حوض نیز دوباره به وسیله جوییهای سنگی ، به
ترتیب از آبریزگاهها عبور می کرد و در انتها ، به بیرون محوطه آبریزگاهها و
حوضخانه سرازیر می شد . این شبکه در حال حاضر ، آبریزگاهها را شامل نمی شود . فقط
حوضخانه از آب بسیار گوارا و روشن کاریز تغذیه می کند ، و در آبریزگاهها از آب
شهری استفاده می شود .

بنابر اظهارات معتمدان
محل ، در کنار این حوض ، در اتاق مجزا حوض دیگری نیز وجود داشت که برای غسل کردن
نمازگزاران و تطهیر اموات ، از آن استفاده می شد . این حوض بعدها برای گسترش
آبریزگاهها ، از بین رفت . در گوشه های دیوار این حوضخانه ، به تناوب هر شش ردیف
آجر ، تیکه های چوب دقیقا به ضخامت  آجرها کار گذاشته شده تا فشار دیوارها را
مهار کند و از ترک خوردن دیوارها جلوگیری شود .

 عناصر تزیینی

عناصر تزیینی به کار رفته
در داخل این مسجد ، همان تاقچه های گچکاری شده ، شومینه ضلع شمالی ، شبستان و
سرستونهای چوبی به کار رفته در مسجد است . دیوارهای بیرونی مسجد ، با استفاده از
طاقنما های آجری تزیین شده است . در هر طاقنما ، مقدار زیادی شمسه کلوک معقلی ، به
طور ساده یا چهار لنگه با ترکیب زیبایی به کار رفته است . از دیگر عناصر تزیینی ،
سرو معقلی می باشد که همه این عناصر تزیینی . بر روی زمینه آجری با بافت ساده یا
حصیری نقش شده است . کاشیهای معقلی که برای تزیین به کار رفته اند . شامل چهار رنگ
: سفید ، آبی ، زرد و سیاه است.

 کاربری بنا

درباره کاربری بنا و نوع
بهره برداری از آن ، باید ذکر کرد که از این مسجد از ابتدای ساخت ، به عنوان پایگاه
مذهبی و اجرای فرییضه پنجگانه نماز جماعت استفاده می شده است . همچنین ، طلبه های
علوم دینی نیز برای طلب علم ، پیش ماموستا و روحانی این مسجد می آیند و مدارج علوم
دینی را کسب می کنند . همچنین ، از طرف سازمان میراث فرهنگی استان کردستان پیشنهاد
شده است که از این مسجد در آینده ، به عنوان کتابخانه دینی و مذهبی نیز استفاده
شود.

به هر حال امیدواریم
کسانی که قصد سفر به شهرستان سقز در استان کردستان را دارند حتما بازدیدی از این
مسجد زیبا و قدیمی که دارای جلوه هایی زیبایی از هنر معماری اسلامی است داشته
باشند .

هرگونه
بهره برداری از این خبر فقط با ذکر منبع مجاز است

saqqez-news

سقز
نیوز

پاسخ دهید